Pamiętając o tym nie będziemy zdziwieni stwierdzeniem, że przedstawienie bitwy grunwaldzkiej jako starcia Polaków z Niemcami jest z gruntu nieprawdziwe. W istocie była to wojna między państwem krzyżackim a Królestwem Polskim i Wielkim Księstwem Litewskim. Po obu stronach placu boju stanęli poddani, wasale i stronnicy władców tych państw, dla których przynależność narodowa była wówczas mało istotna.

Jedną z bardziej znaczących formacji stających w bitwie po stronie Zakonu była chorągiew księcia oleśnickiego, dowodzona przez Konrada VII Białego, kontynuatora linii Piastów Śląskich, pod którego znakiem do walki przeciwko królowi Polski ruszyło rycerstwo ze Śląska i księstwa wrocławskiego. Sam Konrad kilka lat wcześniej był paziem Anny Cylejskiej, drugiej żony Władysława Jagiełły.

Udział w przegranej bitwie nie przeszkodzi Konradowi Białemu w późniejszych latach walczyć po stronie Korony i to nawet przeciwko Zakonowi, bowiem w 1414 roku jego chorągiew zbrojnie wspierała króla Władysława w czasie wojny głodowej z Krzyżakami.

Po stronie polsko-litewskiej prawdziwą elitę rycerstwa Korony skupiała Wielka chorągiew Ziemi Krakowskiej. Warto pamiętać, że Kraków by wtedy nie tylko stolicą królestwa, ale przede wszystkim ostoją polskiej państwowości. Honor dowodzenia tym kwiatem rycerstwa przypadł jednemu z najznamienitszych rycerzy, samemu Zyndarmowi z Maszkowic. Wśród rycerzy przedchorągwianych, którym przypadł zaszczyt prowadzenia chorągwi do boju, znajdował się jeden z najsłynniejszych rycerzy tamtych czasów, czyli Zawisza Czarny, lecz u jego boku stanęli nie mniej waleczni towarzysze.

Wśród nich by Paweł Złodziej herbu Niesobia – gorący stronnik króla Władysława, ale zarazem waleczny rycerz, który zyska sobie przydomek hiszpańskiego, z racji rycerskiej pielgrzymki odbytej do Compostelli, do grobu św. Jakuba. Jego imię jest jednym z dziewięciu wymienionych przez Jana Długosza rycerzy, których rolą było jako pierwszym zetrzeć się z przeciwnikiem. Cała chorągiew krakowska wykazała w bitwie niezwykłą waleczność i hart ducha, przez cały czas toczonych walk przyjmując na siebie napór głównych sił krzyżackich.

Sam Paweł Złodziej kilka lat po bitwie otrzymał tytuł miecznika krakowskiego, a dziesięć lat później starostwo bieckie i kasztelanię małogoską. Do końca życia pozostał wiernym sługą Korony i zwolennikiem unii z Litwą.

Tarcia na linii Polska a zakon, w największym uproszczeniu, można uznać za przyczynę wybuchu bitwy. To jednak zbyt mało, by wyjaśnić fenomen tak ogromnego starcia. Po dokładniejsze informacje, warto cofnąć się o nieco ponad rok, do wiosny 1409 roku. Wtedy też, na skutek kampanii prowadzonej przez Witolda, wielkiego księcia litewskiego, Żmudź zbuntowała się przeciw krzyżackiemu panowaniu. Widząc taki obrót sprawy, Ulrich von Jungingen zapytał grzecznie Władysława Jagiełłę, czy w konflikcie Litwy z zakonem, nie zechciałby on pozostać obojętny. Nie zechciał. Momentalnie von Jungingen zapomniał o Żmudzi, całą swą uwagę (czytaj: armię) kierując na Wielkopolskę, Kujawy i Ziemię Dobrzyńską. I na to Jagiełło nie zechciał pozostać obojętny – odbił Bydgoszcz i Kujawy, jednakże Ziemia Dobrzyńska – na mocy rozejmu – pozostała w rękach zakonu. Ów jednak rozejm był specyficzny, bowiem obowiązywać miał przez niecały rok, do 24 czerwca 1410 roku.

Czym jednak byłby rozejm, gdyby obie zwaśnione strony niecierpliwie nie wyczekiwały jego końca? Krzyżacy momentalnie poczęli zawiązywać sojusze. Podobnie postąpił Jagiełło. Już wtedy wiedziano, że wielkie starcie jest wprost nieuniknione. Nie znano jeszcze dokładnej daty ani miejsca, ale już wtedy oczywiste było, że bitwa rozmiarami swymi przekroczy wszystko to, o czym dotąd w średniowiecznej Europie słyszano. I tak też właśnie się stało.

Na zdrowy rozsądek – wszystko potoczyłoby się inaczej. Czy aby jednak na pewno? I czy wybór miejsca naprawdę miał tak istotne znaczenie dla przebiegu walki? Wbrew pozorom, nie jest to tak oczywiste, o czym świadczą wspólne badania historyków, geografów i geologów. Co więcej, “determinizm geograficzny” to powszechny obecnie pogląd czy nawet filozofia, według której na wszystkie wydarzenia, jakie zachodzą w danym miejscu, wpływ mają owego miejsca uwarunkowania geograficzne. Trywializując – kiedy Jagiełło, potykając się o kamień, wywinął orła (białego), winą nieszczęścia obarczyć można by któryś ze skandynawskich lodowców, jeżeli tylko Władysław potknął się o głaz narzutowy. I kiedy wziąć pod uwagę inny pogląd, według którego nawet ruch skrzydeł motyla zmienia świat, potknięcie się Jagiełły może mieć wymiar życiowy. Wracając jednak do pola bitwy.

W okolicach Grunwaldu, Łodwigowa i Stębarku teren jest ogromnie pofałdowany. Fakt ten oraz podówczas gęstą roślinność wykorzystać chciał von Jungingen, słusznie zresztą rozumując, że w takim terenie niełatwo będzie rozeznać się Jagielle. Zapomniał wszakże, że – podobnie jak wojskom polskim – tak samo krzyżackim teren sprzyjał bądź nie sprzyjał w tym przypadku identycznie. Żadna zatem ze stron dzięki samemu wyborowi miejsca nie uzyskała znaczącej przewagi. Może więc bitwa potoczyłaby się identycznie, nawet gdyby odbyła się kilkanaście kilometrów dalej, w zupełnie odmiennych warunkach? A może historia zadecydowałaby inaczej? Można jedynie przypuszczać.

Lingwen, urodzony w 1355 roku, był przyrodnim bratem Władysława Jagiełły, synem wielkiego księcia litewskiego Olgierda i jego drugiej małżonki, Julianny. Szerzej o Lingwenie świat dowiedział się w 1379 roku, kiedy książęta litewscy, w Trokach, podpisywali traktat z zakonem krzyżackim. Sześć lat później, w Krewie, Lingwen doprowadził do unii z Polską, by zaledwie rok później obronić Mścisław przed atakiem księcia Światosława Smoleńskiego. Z początkiem 1388 roku, Lingwen mianowany został namiestnikiem Nowogrodu Wielkiego, po czym – trzynaście miesięcy później – złożył hołd lenny Koronie Królestwa Polskiego. Lennem objęte zostały ziemie Nowogrodu oraz tereny, które w przyszłości Lingwen włączyć miał w swoje posiadanie. Niestety nadszedł feralny rok 1392, kiedy książę Witold raz jeszcze dał znać o swoim przewrotnym charakterze. Zdradziwszy, zaatakował Nowogród. W ramach rekompensaty za utracone ziemie, Władysław Jagiełło obdarował Lingwena księstwem mścisławskim. Natomiast już w 1404 roku, Lingwen i Witold, ramię w ramię, podbijali Smoleńsk. Sześć lat później, Lingwen na czele pułków smoleńskich, waleczną postawą pod Grunwaldem, na zawsze zapisał się w historii. Nie była to jednak ostatnia z jego wielkich zasług – zaledwie rok później Lingwen odparł atak Szwedów na Nowogród.

Urodził się w połowie IX wieku, dokładna data nie jest znana. Był bratem stryjecznym Władysława Jagiełły. Nie przeszkodziło mu to jednak w tym, by przez długie lata walczyć przeciwko polskiemu królowi. Witold walczył przeciwko Jagielle, ramię w ramię z Jagiełłą, z krzyżakami i przeciwko krzyżakom trudno powiedzieć, czy na pewno sam jeszcze zdawał sobie sprawę, czyją stronę trzyma. Kiedy Władysław II Jagiełło objął tron na Litwie, Witold wyruszył przeciw niemu. Doznawszy porażki, zmuszony był uciekać. Z początku znalazł schronienie u księcia mazowieckiego, by następnie zawędrować aż do Malborka. Tam też w 1383 roku przyjął chrzest. Już jako Wigand, razem z krzyżakami odbił Troki, by po chwili z powrotem utracić je na rzecz Jagiełły. W 1385 roku podpisał unię krewską. Ochrzciwszy się raz jeszcze, Wigand – z rąk kościoła prawosławnego – przyjął imię Aleksander. Mimo iż w jego posiadaniu znalazły się rozległe tereny, nie mógł znieść myśli, że władzę w Wilnie sprawuje Skirgiełło. Dla odmiany przy wsparciu krzyżaków, Witold zaatakował Wilno. Skirgiełło zmuszony został ustąpić. Sobie tylko znanym sposobem, Jagiełło zdołał przekonać Witolda, by ten ostatecznie zerwał swoje związki z krzyżakami.

W 1401 roku Witold został uznany wielkim księciem litewskim, podległym władcy polskiemu. To jednak wystarczyło, by waleczny Litwin pozostał wierny układom politycznym, czemu wyraz dał w 1410 roku. W bitwie pod Grunwaldem, Witold dowodził wojskami litewsko-ruskimi. Choć formacja ta ostatecznie okazała się najsłabsza, nie zaważyło to na losach starcia. Samego zaś Witolda Litwini pozytywnie wspominają do dziś.

Najsłynniejszym z rycerzy bitwy pod Grunwaldem – wyłączając dowódców – można z pewnością uznać Zawiszę Czarnego z Garbowa, człowieka, dla którego grunwaldzkie starcie było jedynie szczytem na całej górze sukcesów. Urodzony ok 1370 roku, Zawisza Czarny piastował urząd starosty kruszwickiego, a potem spiskiego. Jako rycerz, pod egidą Zygmunta Luksemburskiego, króla Węgier, wielokrotnie walczył przeciwko Turkom. To także Zawisza przyczynił się do porozumienia pomiędzy Zygmuntem a Władysławem Jagiełłą. Zwabiony wieściami o nadchodzącej bitwie, Zawisza Czarny powrócił do Polski, by stoczyć ostateczny bój przeciwko krzyżakom. Mówi sie też, że to właśnie on obronił królewski sztandar.

Na czele chorągwi ziemi krakowskiej, w czasie starcia pod Grunwaldem stał inny słynny rycerz, Zyndram z Maszkowic. Oboźny koronny, miecznik krakowski. Urodzony w połowie XIV. wieku, dowodził oddziałem, którego członkowie mieli ponoć pozbawić życia samego Ulricha von Jungingena. W szeregach armii polskiej znalazł się również Florian z Korytnicy, zasłużony rycerz i kasztelan wiślicki. Symboliczny stał się także udział Siemowita IV, choć podległego Polsce, sympatyzującego z krzyżakami.

Ostatecznie pamiętać należy, że w bitwie pod Grunwaldem, nie bez powodu nazywanej największym starciem średniowiecznej Europy, brało udział kilkadziesiąt tysięcy rycerzy. Każdy z nich, choć niewielu zapamiętanych z imienia, miał własną historię i własny udział, który – z czasem – uległ zapomnieniu. Pozostaje jeszcze rozumieć, że najważniejszych dowódców było pięciu – Ulrich von Jungingen po stronie zakonu oraz czterech z Władysławem na czele strony polsko-litewskiej. I choć to właśnie o nich pamięć przetrwała, ich zasługi wcale nie są wiele większe niż pojedynczych rycerzy poszczególnych chorągwi. To wszystko kwestie, o których należy pamiętać, by nie dać się zwieść historycznej wybiórczości.

Mszczuj bądź Mściwój ze Skrzynna – źródła historyczne nie są konsekwentne, podając imię przedchorągiewnego rycerza nadwornej chorągwi Władysława Jagiełły. Kiedy 15 lipca 1410 roku naprzeciw siebie stawały dwie armie, pierwszoplanowymi postaciami byli oczywiście dowódcy – wielki książę litewski i król Polski Władysław Jagiełło, a w przeciwnym obozie Ulrich von Jungingen, wielki mistrz zakonu krzyżackiego. Zasług obu przywódców nikt nawet nie próbuje kwestionować, mało kto jednak w ogóle zdaje sobie sprawę z udziału w bitwie Mszczuja.

O Mściwoju wiadomo bardzo niewiele. Pochodził ze Skrzynna, legitymował się herbem Łabędź. W jego posiadaniu znajdował się zamek w Barwałdzie (nieistniejący już, na terenie obecnego województwa małopolskiego) oraz wsi Zemna (dzisiejszy obwód wołyński). Mściwój towarzyszył Jagielle na Węgrzech w 1412 roku, w Łucku w 1431, wraz z Wielkim Księciem Witoldem atakował Nowogród Wielki – 1428, a w 1432 roku walczył ramię w ramię z Zygmuntem Kiejstutowiczem. Jednak czyn, z powodu którego pamięć o Mściwoju nie powinna wygasnąć, miał miejsce wiele wcześniej, w 1410 roku, podczas największej bitwy średniowiecznej Europy. To właśnie pod Grunwaldem, nie kto inny, a właśnie Mszczuj ze Skrzynna, miał w bezpośredniej walce pokonać i pozbawić życia Ulricha von Jungingena, dowódcę krzyżaków. Miał on również zdobyć pektorał von Jungingena, a także – po bitwie – doprowadzić Jagiełłę do ciała pokonanego.

Śmierć wielkiego mistrza była – z pewnością – w świetle bitwy wydarzeniem największym. Czy ktoś jednak pamięta imię rycerza, któremu von Jungingen śmierć “zawdzięcza”? O dowódcach bitwy słyszeli wszyscy, liczba ofiar stanowi przedmiot nieustannych spekulacji, tymczasem mało kto w ogóle zdaje sobie sprawę z istnienia i wielkiej roli małego rycerza. Mściwoja ze Skrzynna.

Zanim Ulrich von Jungingen został wielkim mistrzem, pełnił funkcję komtura Bałgi, a następnie Królewca, gdzie mianowano go również wielkim marszałkiem. To właśnie wtedy Ulrich von Jungingen doczekał się sławy, która mogła stanąć na drodze jego kariery w zakonie. Porywczy charakter Ulricha i miłość do konfliktów zbrojnych sprawiały, że poddawano w wątpliwość jego zdolności pokierowania całością zakonu. Były to wątpliwości do takiego stopnia uzasadnione, że nawet Konrad V von Jungingen – na łożu śmierci – przestrzegać miał przed wyborem brata. Posunął się nawet do nazwania Ulricha głupcem, jednak troska Konrada o zakon – jak pokazuje historia – spełzła na niczym.

W 1407 roku Ulricha wybrano wielkim mistrzem zakonu. Swoje panowanie rozpoczął w przewidziany przez Konrada sposób. Wszystkie siły skoncentrował wokół przygotowań do wojny z Polską. Jednym z najbardziej charakterystycznych posunięć, obrazujących charakter panowania Ulricha, była sprzedaż Gotlandii królowej Małgorzacie za cenę nijak nie licującą z wagą transakcji. Odstąpienie Gotlandii miało na celu koncentrację sił zakonu na lądzie, choć – jak z czasem zrozumiano – nie na wiele się zdało. W 1409 roku wielki mistrz, Ulrich von Jungingen dokonał czynu, bądź co bądź, efektownego. Utracił Żmudź, by – zaledwie kilka miesięcy później – straceńczym zapędem, zaatakować Polskę. Jak wiadomo, szarże von Jungingena nie potrwały długo. Ich koniec nastąpił 15 lipca 1410 roku, w dniu największej chwały polskiej wojskowości.

Bitwa pod Grunwaldem nie pozostawiła krzyżakom złudzeń. Tak samo jak nie pozostawiła im wielkiego mistrza. Ulrich von Jungingen poległ na polu walki, raniony ciosem Mszczuja ze Skrzynna, cichego bohatera starcia.